मंगलवार, 20 फ़रवरी 2018

भाग्यम्

रविर्विषण्ण आसीत्। तस्य जीवनस्य चक्रं सम्यकतया न प्राचलत्। जीवने कुत्र स विमार्गञ्जग्राह तेन न ज्ञातम्। कदापि स न दुर्व्यसनान्यपालयत्। कदापि साकूतङ्कस्यचिद्धानिर्नैष्यत नाक्रियत च तेन। तथापि दुर्भाग्यं तमालिङ्गतवान्। वर्षपूर्वङ्कार्यालयात् स निरगमयत्। “धनाभावात् केचन कर्मकरिणो गन्तव्याः” इति तस्य पर्यवेक्षको बभाण। अष्टभ्यो मासेभ्यः स नूतनोद्योगमन्वेषितवान् परन्तु कुत्रापि नियुक्तिर्न बभूव। तदानीं “उद्योगं प्राप्य धनमानयान्यथा सपुत्रं मातुर्गृहङ्गमिष्यामि” तस्य भार्योवाच। मधुरवचनान्युक्तवानुरोधङ्कृत्वा च यथा तथा स तस्या गमनं स्थगयितवान्। सा द्वाभ्यां मासाभ्यामतिष्ठत् परन्तु तदनन्तरं सा सपुत्रं मातुर्गृहञ्जगाम। किङ्कर्तव्यतामूढतया स पीडितो बभूव। इदानीन्तु स एकाकी निवसति स्म। उद्योगो नासीत्। कुटुम्बोऽपि नासीत्। "एतादृशस्य जीवनस्य कोऽस्तित्व:? आत्महत्यैव मम विकल्पः।" - सोऽचिन्तयत्।

मध्येरात्रम्। गाढतिमिरः सर्वासु दिक्षु प्रसृतः। नदीसेतौ स्थित्वाधो वेगेन प्रवहज्जलं रविः पश्यन्नासीत्। तदानीङ्कश्चन जनस्तस्य स्कन्धं स्पृष्टवान्। रविः परीवर्त्य तमपश्यत्। किमप्योक्तेन विना स पुरुषस्तस्य हस्ते कश्चित वस्तु दत्त्वापलायत्।

“अयि भोः! तिष्ठतु!” रविस्तमाहूतवान् परन्तु स पुरुषो लघुक्षणे तमस्यलोलुप्यत।

रविः स्वस्य हस्तमपश्यत्। हस्ते किञ्चिद्वार्तापत्रमासीत्। रविस्तदुद्घाटितवान्। वार्तापत्रे परश्वस्तनस्य दिनस्य दिनाङ्क आसीत्। ‘विस्मयजनकँव्वार्तापत्रमेतद्। तस्मिन् कथं परश्वस्तनो दिनाङ्को भवेत्?’ रविरचिन्तयत्। वार्तापत्रपाणिः स गृहमागच्छत्। विद्युतद्वीपस्य प्रकाशे रविर्वार्तापत्रमपठत्। तस्मिन्नागामिदिने भविष्यन्त्या अश्वद्यूतक्रीडायाः परिणामा आसन्। परिणामेषु कोऽश्वो विजयीत्यपि लिखितम्। महदाश्चर्यं सोऽनुभूतवान्। 'कथमेतत् सम्भवम्? श्वोऽश्वद्यूतक्रीडाङ्गत्वा द्रक्ष्यामि यद्यैषोऽश्वो विजयी भवेत्।' - स सङ्कल्पितवान्। अग्रिमे दिने सोऽश्वद्यूतक्रीडाक्षेत्रङ्गत्वा विजेष्यमाणेऽश्वे तस्य सम्पूर्णधनं पणितवान्। सोऽश्वो विजेता बभूव। वार्तापत्रे दत्तः परिणामः साधुः! घोरधनं स जितवान्। ‘इदानीन्तु मम सर्वाः समस्या अपगच्छेयुः। भार्यापुत्रावपि गृहं पुनरागच्छेताम्।’ - रविश्चिन्तितवान्। तस्य हर्षोऽसीमितः। प्रभूतधनं प्राप्य स स्वगृहं प्रस्थितवान्। भाटकयानयुपविशन् स वार्तापत्रं पुनरुद्घाटितवान्। अश्वद्यूतक्रीडायाः परिणामस्याधो दत्तायाँव्वार्तायां तस्य दृष्टिः पतिता। वार्तेयम् - ‘अश्वद्यूतक्रीडायां प्रभूतधनँव्विजेता वाहनापघाते मृतः’।

“वाहनचालक! वाहनं स्थगय...” रविररोरूयत।

परन्तु तदानींपर्यन्तङ्घोरविलम्बो बभूव । तस्य भाटकवाहनं प्रतिदिश आगच्छँष्ट्रकयानञ्च समाघातवन्तौ।

रविवार, 18 फ़रवरी 2018

दिल्ल्या दशा

सद्यो भारतराजधान्यां दिल्ल्याङ्कानिचन दिनान्युषित्वा प्रत्यागच्छम्। दिल्ल्यां महोन्नतिं दरीदृश्यते। बहवो मार्गसेतवो दृश्यन्ते। रेलयानानि सहस्रा जनाः प्रतिक्षणं नगरस्य नाना भागेषु नयन्ति। प्रायः सर्वे नगरमार्गा अपि रन्ध्ररहिताः। नाना मार्गसेतोः कारणाद्मार्गेषु वाहनसङ्केता अपि न्यूना जाताः। एतत्सर्वं दृष्ट्वा मनो मोमुद्यते। यद्यपि दिल्ल्यां प्रगतिः स्पष्टतया दृश्यते तथापि केषुचिद्विषयेषु दिल्ली क्षायन्तीति तु लक्षितम्। दिल्लीवासीभिः सह जल्पनङ्कृत्वा मया ज्ञातँय्यन्नगरेऽपराधा वर्धमानाः सन्ति। द्विचक्रिकायामुपविशद्भिः पुरुषैर्महिलानाङ्कण्ठेभ्यः स्वर्णहारा बलेन जरीगृह्यन्ते । हस्तयोः स्थिता जङ्गमदूरवाण्यपि धृषतया गृह्यते। महिलानां बालिकानाञ्च बलात्कारा अपि वर्धमानाः सन्ति। एतच्छ्रुत्वा मनश्चेखिद्यते। मार्गा यातायातेन सम्मर्दाः। पदचारिभिर्मार्गेषु चलने बहूनि कष्टान्यनुभूयन्ते । वाहनातिशयस्य कारणाद्वायुरपि प्रदूषितः। यातायातसम्मर्दनाद्मार्गेषु वाहनचालकेष्वाक्रोशो दृश्यते कटुवचनान्यपि श्रूयन्ते। अनादराशिष्टव्यवहाराश्च व्याप्ताः। केवलं भव्यप्रासादा महासेतवो नगरं महान्न कारयन्त्यपितु वस्तुतो नगरवासीनां शिष्टाचारोऽपि नगरस्य शोभाया महत्वपूर्णभाग इति दिल्लीवासिभिर्न विस्मर्तव्यम्।

शनिवार, 17 फ़रवरी 2018

विदेशयात्रा

विदेशयात्रा समाप्ता। स्वगृहं प्रत्यागत्य हर्षितोऽहम्। विदेशयात्रा मय्यानन्दोऽजनयत्। लण्डननगरं भव्यम्। नाना प्राचीनप्रासादैस्तच्छोभते। दीर्घ इतिहासस्तस्य। प्राचीनकाले राजाना राज्ञ्यश्च कथं बभूवुरिति द्रष्टुं शक्यते। विविधदेशेभ्यः पर्यटकास्तस्मिन् नगरे विहरन्ति। वीथीषु विविधा भाषाः श्रूयन्ते। बहवो भाषाः पूर्वयूरोपमहाद्वीपस्येति मयोहितम्।

भारतयात्रापि रोमाञ्चका। ताजमहलभवनमतिसुन्दरम्। तत्र सप्ताहान्ते नागच्छाम तस्मात् ताजमहलभवनञ्जनसम्मर्दो नासीत्। दैवात् कुत्रापि प्रतीक्षासमयो न दीर्घः। भारतदेशस्येतिहासोऽपि लण्डननगरमिव दीर्घः। बहवो राजानस्तत्रापि रराजुः। कुतुबमिनारताजमहलाशोकस्तम्भा अतिप्राचीना रचनाः। मम भार्यापुत्रौ त्वैदमप्राथम्येन भारतमगच्छताम्। तावुत्सुकावास्ताम्। कुत्रापि मम पुत्रो नारोदीत्। दीर्घविमानयात्रायामपि स प्रौढा इवाचरणमकुरुत। प्रत्यागत्य सम्प्रति तु सामान्यदिनचर्यारप्स्यते।

रविवार, 14 जनवरी 2018

उपानहौ

अद्य निर्मनस्कतयोपानहावक्रेषि। वस्तूनि क्रयणे ममास्कतिर्नास्ति। वस्तूनि गृहे मस्तिष्के च समयावकाशौ समाश्रयन्ति। मत्समीपे त्रीण्युपानह्युगलानि पूर्वमेव सन्ति। तथापि यात्रायै नूतनोपानह्युगलस्यावश्यक्तासीत्। एकयुगलं तु क्षयानमस्ति। तत्तु दशवर्षेभ्यः पूर्वमक्रीणि। द्वितीययुगलमपि सप्तवर्षेभ्यः पूर्वमक्रीणि। तत् साध्वावस्थायामस्ति परन्तु तद्धृत्वाधिकदूरञ्चलितुन्न शक्यते यतस्ते उपानहावौपचारिकस्थितौ धारयितुं स्तः। तृतीययुगलं स्वास्थायामस्ति। तस्मिन् बृहद्दूरमपि चलितुं शक्यते। परन्तु तस्य वर्णश्श्वेतः। ते उपानहावपि केभ्यश्चिद्वर्षेभ्यः पूर्वमलभे। इदानीन्तु तयोः श्वेतवर्णश्श्यामायते। क्षालङ्क्षालमपि स श्वेतवर्णस्तु कृष्णायते। ते गृहोपयोक्तुमेवार्हतः। गृहाद्बहिस्ते न मयि शोभेते। अतोऽनन्यगतिकतया नूतनोपानहोः क्रयणमपि मम विकल्पोऽभूत्। अतस्ते अद्याक्रेषि। ते आगमिष्यमानायाँय्यात्रायाङ्कार्यालये चोपयोगिनौ साधयिष्यतः।

शनिवार, 13 जनवरी 2018

विटामिन-डी

कतिभ्यो दिनेभ्यः प्रतिदिनमहं ‘विटामिन-डी’ औषधं सेवे । अस्माद्मम मनश्शान्तिर्वर्ततयिति भासते । रात्रौ मन्मस्तिष्के विचारा न्यूना जाता। मस्तिष्को विचारेषु सम्मर्दो न भवति। अमुष्मादहं रात्रावधिका होराः शयमानोऽस्मि। अहमाश्चर्यचकितोऽस्मि यत् ‘विटामिन-डी’ एतादृशं परिवर्तनङ्कर्तुं शक्नोति। सम्भवतो मयि ‘विटामिन-डी’ हीनतासीत्। कानिचन शोधकार्याणि दर्शयन्ति यत् ‘विटामिन-डी’ मस्तिष्कस्य निद्रायाश्च स्वास्थायानिवार्यं स्यात्। इदानीन्त्वेतद्मां सत्यं भासते। अद्यत्वे जनाः (अमीष्वहमपि समाविष्टः) सूर्यप्रकाशेऽधिकसमयो न यापयन्ति। तस्मात् तेषु गात्रेषु ‘विटामिन-डी’ हीनता जाता। मम विषये त्वेतदवश्यं सत्यम्। अहं सूर्यप्रकाशे बहुसमयो न यापयामि। ‘विटामिन-डी’ सेवित्वाद्यत्वेऽहं षषसप्ता होराः शययिति महान् सन्तोषजनकम्। दिनेऽप्यहं श्रान्तो न भवामि। सोत्साहं दैनन्दिनकार्याणि करोमि।

शनिवार, 30 दिसंबर 2017

रेलगन्तारौ

ह्यः सपुत्रा रेलयानेऽगच्छम्। रेलयानं प्रति मत्पुत्रस्य महत्यास्क्तिः। 'मां रेलयाने गमय' इति स बहुवारं पूर्वं मान्न्यवेदयत्। अस्मिन्नगरे सामान्यता रेलयानमवकाशदिनेषु न चलति। अतो यदा यदावयोः (मम मत्पुत्रस्य च) पर्वकारणेनावकाशो भवति तदा सर्वदा रेलयानस्यावकाशोऽप्यस्ति। अतस्तं रेलयाने गमयितुमवसरो न प्राप्नुवम्। अस्मिन् सप्ताहे कार्यालये बहवो जना अवकाशः प्राप्य कार्यालयादविद्यमानाः। तस्मात् कार्यालये बहुकार्यन्नास्ति। अस्यावसरस्योपयोगङ्करणीय इति मया चिन्तितम्। अतो ह्यः प्रातःकालयावां रेलयानेन नगरकेन्द्रमगच्छाव। तत्राल्पहारः कृत्वा पुना रेलयानेन गृहमाच्छाव। तस्मात् मत्पुत्रे महान् सन्तोषो जातः। तस्य मुखम दृष्ट्वैवेति लक्षितम्। मत्पुत्रस्य कृते काचिल्लघुक्रिया कृत्वैव पुत्रस्य मनो मोदयितुमशक्नवमिति विचिन्त्य महान् सन्तोषोऽन्वभवमहमपि।

बुधवार, 20 दिसंबर 2017

व्याकरणे सन्धेर्वैलक्षण्यम्

संस्कृतव्याकरणे सन्धिविषयो विलक्षणः। प्रायः सर्वे जना अयँव्विषयँव्विद्विषन्ते। बहवः सन्धिनियमास्ते जटिलाश्च। सन्धिः किमपि विशेषप्रयोजनन्न साधयति। विसन्धिना लिखिता लेखा न केवलमनायासेनावगन्तुं शक्यन्तेऽपितु सन्धिर्वर्तते चेत् पठनक्रियाया वेगोऽवरुध्यते। सन्धिः सर्वासु भाषासु भिन्नमात्रायां दृश्यते परन्तु तासु भाषासु सन्धिः केवलमनौपचारिकरूपेण वर्तते। स व्याकरणनियमेषु न समाविष्टः। संस्कृते सन्धिर्व्याकरणनियमेषु समाविष्टः। अतः स औपचारिकरुपेण पाठ्यते। यतः सन्धिरष्टाध्याय्याँल्लिखितोऽतस्तं त्यक्तुन्न शक्यते। संस्कृतमाधुनिककाले लौकिकभाषा नास्ति तस्मादेव सन्धिरद्य जीवति। यदि संस्कृतं पुनरलौकिकभाषा भवेत्तर्हि निश्चयेन कोऽप्युदितायाँल्लिखितायां भाषायञ्च सन्धिर्न प्रयुजयेत्। यथा मया पूर्वमोक्तं तस्य किमपि न प्रयोजनं प्रत्युत सोऽर्थावगमने विघ्नं रचयति। तत्किमर्थं मया स प्रयुज्येत? स मह्यं रोचते। स सुन्दरो मनोहरश्च। बहुषु नियमेषु के नियमाः प्रयोक्तव्या इति निर्णयकरणे हर्षमनुभवाम्यहम्। मयि सन्धियुक्तशब्दाँल्लिखत्सु मन्मनो मोमुद्यते। सन्धेरभ्यासोऽपि प्राप्नोमि। अभ्यासेन सन्धिनियमा न विस्मरामि। इमे लेखा मदभ्यासस्य कृतैव न त्वन्ये पठनस्य कृते।